Hasan Fehmi Tezdoğan
Efendimiz’in Hayatı ve
Manevî Mirası
Hasan Fehmi Tezdoğan Efendi, 1885 yılında Osmanlı Devleti’nin Makedonya vilayetine bağlı İştip sancağının Muşansa köyünde dünyaya gelmiştir. Babası, bölgenin tanınmış ailelerinden Mahmutağalar sülalesinin reisi Mahmut Efendi; annesi ise Nefise Hanım’dır. Ailesi, II. Kosova Muharebesi (1448) sonrası Osmanlılarca fethedilen toprakların iskan ve Türkleştirme siyaseti kapsamında, Anadolu’nun Bursa vilayetinden Rumeli’ye göç ettirilmiş köklü bir Türk ailesine mensuptur. Bu göç hareketi, Osmanlı devlet aklının Balkanlardaki demografik dengeyi sağlama çabasının bir parçasıdır. Ailenin atası Kadir Dede’nin Bursa’dan geldiği, mezar taşında kayıtlıdır.
Kadir Dede’nin soyundan gelen Talip Efendi, Hasan Fehmi Tezdoğan Efendi’nin dedesidir. Talip Efendi’nin oğulları Mahmut ve Şahin’dir. Mahmut Efendi ise dört erkek evlat sahibi olmuştur: Halil, Ali Osman, İbrahim ve Hasan Fehmi. Soy zinciri içerisinde özellikle dedesi Talip Efendi’nin manevi etkisi büyüktür; zira Hasan Fehmi Efendi, divanlarında sıkça kullandığı “Talibî” mahlasını muhtemelen dedesine ithafen tercih etmiştir.
Hasan Fehmi Efendi’nin ilk tahsiline dair bilgiler, Tikveş sancağına bağlı Nigotin kasabasında başladığını göstermektedir. Bu dönemdeki hocası, hem zahirî hem de bâtınî ilimlerde derinliği olan, halk arasında “Hacı Şeyho” lakabıyla tanınan Hacı Mustafa Efendi’dir. Bu zattan temel şer’î ilimleri öğrenmiş, ilim yolunda gösterdiği istidadın ardından kendisine bâtın ilmini de tahsil edebilecek olgunluğa eriştiği ifade edilmiştir. Ancak Hacı Şeyho, onu bu ilimde ilerletmek üzere başka bir mürşide yönlendirmiştir. Böylelikle Hasan Fehmi Efendi, yüksek dinî eğitimine devam etmek üzere İştip Medresesi’ne gönderilmiştir.
İştip Medresesi’nde onun ilmî ve manevî gelişiminde en büyük etkiyi bırakan şahsiyet, Hacı Ali Rahmi Efendi olmuştur. Bu zat, zahirî ilimleri derin bir şekilde tahsil etmiş olmanın yanı sıra, bâtınî terbiyede de ileri derecede yetkin bir mürşiddi. Hasan Fehmi Efendi, burada hem medrese eğitimini tamamlamış hem de tasavvufî terbiyede kemale ermiştir. Hacı Ali Rahmi Efendi, onu 22 yaşında iken bâtınî irşada ehil görmüş ve kendisine hilafet vermiştir. Bu olgu, aşağıdaki dizelerde ifade edilmektedir:
“Mürşidim Ali Rahmi / Bildirdi beni bana
Ol irşad-ı manevi / Bildirdi beni bana”
Hasan Fehmi Tezdoğan Efendi’nin tasavvufî silsilesi de şiirlerinde açıkça belirtilmektedir. Bu silsile, Halvetî-Melamî gelenek içinde, Pir Muhammed Nûru’l-Arabî’ye, oradan da Hacı Salih Rıfat Efendi’ye ve nihayetinde Hacı Ali Rahmi Efendi’ye ulaşmaktadır.
Kendisinin bu silsilede, Pir Muhammed Nûru’l-Arabî’den sonra üçüncü görevli konumunda olduğu anlaşılmaktadır. Şu dizeler, bağlı bulunduğu silsileyi ve tasavvufî kimliğini açıklar niteliktedir:
“Nakşibendînin sâlikleriyiz
Rıf’at Melâmî havzeleriyiz
Seyyid Ali’nin dervişleriyiz
Nûr Muhammed’in bendeleriyiz
Vahdet gülünün bülbülleriyiz”
Melamî gelenek içinde yetişmiş bir aileden gelen Hasan Fehmi Efendi, hilafet aldıktan sonra kısa sürede manevî çevresini genişletmiş, özellikle Rumeli’de Muşansa köyü ve çevresinde tasavvufî irşad faaliyetlerini sürdürmüştür. Resmî bir göreve talip olmamış, tüm dikkat ve enerjisini tevhid hakikatlerini yaymaya ve gönüllere aşk-ı ilahî yerleştirmeye hasretmiştir.
Hasan Fehmi Efendi’nin hayatı, yalnızca bireysel irşad çabalarıyla değil, aynı zamanda yaşadığı dönemin siyasi ve toplumsal dönüşümleriyle de şekillenmiştir. Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde doğmuş, Balkan Harbi (1912-1913), Birinci Dünya Savaşı (1914-1918) ve Türk Kurtuluş Savaşı (1919-1923) gibi sarsıcı olaylara tanıklık etmiştir. Balkan Savaşları sırasında anayurda göç etmek zorunda kalmış ve İzmir’in Tire ilçesine yerleşmiştir. Rivayetlere göre, mürşidi Hacı Ali Rahmi Efendi de benzer bir göç sürecinde Tire’ye yerleşmiş, daha sonra Turgutlu’ya geçerek orada vefat etmiştir.
Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı ordusunda “Bölük Emini” olarak görev alan Hasan Fehmi Efendi, bu görev vesilesiyle Serez’e kadar gitmiştir. Ancak savaş sonrasında Osmanlı Devleti’nin mağlubiyetiyle birlikte Rumeli yeniden elden çıkmış, İzmir Yunan işgaline uğramıştır. Bu gelişmeler üzerine tekrar Muşansa’ya dönmüş, yaklaşık on yıl orada kalmıştır. Ancak 1930’lu yıllarda ailesiyle birlikte temelli olarak Anadolu’ya dönüş yapmış ve İzmir’in Menemen ilçesine yerleşmiştir. Burada geçimini sağlamak üzere zahirecilik, bakkallık ve tütün ticareti ile meşgul olmuştur.
Kalabalık ailesine yeterli geçim sağlanamayınca, 1939 yılında İzmir şehir merkezine göç etmiş, Darağacı semtinde yaşamaya başlamıştır. Burada geçirdiği 12 yıl boyunca tasavvufî sohbetlerine ve halkı irşad faaliyetlerine devam etmiştir.
Hasan Fehmi Tezdoğan Efendi, 1951 yılında İzmir’de vefat etmiş ve Altındağ’daki Kokluca Mezarlığı’na defnedilmiştir. Kabri S:1A:19 numaralı adrestedir. Mezar taşında, divanındaki ilk ilahinin son mısrası yazılıdır:
“Mahvedip Fehmî’yi mahz-ı zât eyle
Bekâda bâkî kıl izz ü câh eyle
Cemâlîn keşfedip dilküşâd eyle
Hicrile Berzah’ta durdurma beni”
